दसैंमा ATM बाट नयाँ १०० रुपैयाँका नोट वितरण

काठमाडौं — आगामी दसैं तथा अन्य चाडपर्वलाई लक्षित गर्दै नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूलाई ATM मार्फत नयाँ १०० रुपैयाँका नोट उपलब्ध गराउन निर्देशन दिएको छ। राष्ट्र बैंकको निर्देशनपछि केही बैंक तथा वित्तीय संस्थाले नयाँ डिजाइनका ATM मार्फत १०० रुपैयाँका नयाँ नोट वितरण गर्न थालेका छन्।

दसैं नजिकिँदै जाँदा सर्वसाधारणलाई साना दरका नोटको आवश्यकता बढ्ने गर्छ। विशेषगरी दसैंमा टीका लगाउँदा दक्षिणा दिने, आफन्त तथा परिवारका सदस्यलाई रकम दिने र विभिन्न धार्मिक तथा सामाजिक गतिविधिमा खर्च गर्नका लागि नयाँ तथा सफा नोटको माग बढ्ने गरेको छ। यही अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै बैंक तथा वित्तीय संस्थामार्फत सफा र नयाँ नोटको व्यवस्थापन गर्न लागिएको हो।

नेपाल राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता गुरु प्रसाद पौडेलका अनुसार चाडपर्वको समयमा सर्वसाधारणको आवश्यकता पूरा गर्न केन्द्रीय बैंक तथा वाणिज्य बैंकबाट सफा र नयाँ नोटको व्यवस्था गरिएको छ। तर यसपटक नयाँ नोट वितरणलाई विगतका वर्षहरूमा जस्तो ठूलो प्रचारप्रसारको विषय नबनाउने नीति राष्ट्र बैंकले लिएको छ।

प्रवक्ता पौडेलले नयाँ नोट सटही तथा वितरण नियमित प्रक्रियाकै हिस्सा भएकाले त्यसका लागि छुट्टै ठूलो सूचना वा प्रचार आवश्यक नरहेको बताएका छन्। उनका अनुसार मुलुकले हालै भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीबाट ठूलो जनधनको क्षति व्यहोरेको अवस्थामा दसैंलाई मात्र लक्षित गरेर नयाँ नोट वितरणको विशेष प्रचार गर्नु उपयुक्त नहुने राष्ट्र बैंकको बुझाइ छ।

उनले चाडपर्वको समयमा पनि नोट सटही तथा वितरणलाई सामान्य र व्यवस्थित प्रक्रियाबाट अघि बढाइने बताएका छन्। राष्ट्र बैंकले सर्वसाधारणको आवश्यकता अनुसार Crisp and Clean Notes उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरेको छ।

राष्ट्र बैंकका अनुसार असोज १ गतेदेखि केन्द्रीय बैंकको थापाथली कार्यालय, राष्ट्र बैंकका क्षेत्रीय कार्यालय तथा वाणिज्य बैंकहरूमार्फत सफा र नयाँ नोट वितरण भइरहेको छ। यससँगै बैंकिङ प्रणालीमा रहेका ATM हरूमार्फत पनि आवश्यक दरका नोट उपलब्ध गराउने व्यवस्था मिलाउन बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई निर्देशन दिइएको हो।

विशेषगरी १०० रुपैयाँका नोट ATM बाट उपलब्ध गराउने व्यवस्थाले सर्वसाधारणलाई बैंकको काउन्टरमा लामो समय लाइन बस्नुपर्ने अवस्था केही हदसम्म कम गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। ATM बाट रकम निकाल्दा आवश्यकताअनुसार साना दरका नोट प्राप्त गर्न सकिने भएकाले दसैंको समयमा दक्षिणा तथा अन्य प्रयोजनका लागि नगद आवश्यक पर्ने ग्राहकलाई यसले सहजता प्रदान गर्न सक्छ।

नयाँ नोट वितरणको अभ्यास क्रमशः घटाउँदै राष्ट्र बैंक

नेपाल राष्ट्र बैंकले पछिल्ला केही वर्षदेखि चाडपर्वकै लागि ठूलो मात्रामा नयाँ नोट बजारमा पठाउने अभ्यासलाई क्रमशः घटाउँदै आएको छ। प्रवक्ता पौडेलका अनुसार विगत ४ देखि ५ वर्षदेखि राष्ट्र बैंकले दसैंलगायत चाडपर्वलाई लक्षित गरेर विशेष रूपमा नयाँ नोट ल्याउने अभ्यासलाई क्रमशः कम गर्दै आएको छ।

यसको मुख्य उद्देश्य नयाँ नोटको अत्यधिक माग र प्रयोगलाई नियन्त्रण गर्नुका साथै नोट व्यवस्थापनलाई थप व्यवस्थित बनाउनु हो। चाडपर्वका बेला नयाँ नोटको माग उच्च हुने भए पनि प्रत्येक वर्ष ठूलो मात्रामा नयाँ नोट छापेर बजारमा पठाउने अभ्यास दीर्घकालीन रूपमा उपयुक्त नहुने राष्ट्र बैंकको धारणा देखिन्छ।

नयाँ नोटको अत्यधिक प्रयोगले केही समयपछि ती नोट फेरि साट्नुपर्ने अवस्था आउँछ। नोटको छपाइ, ढुवानी, वितरण, संकलन तथा व्यवस्थापनमा समेत ठूलो स्रोत आवश्यक पर्ने भएकाले केन्द्रीय बैंकले Clean Note Policy अन्तर्गत सफा र चल्न मिल्ने नोटको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ।

यसपटक पनि सर्वसाधारणले नयाँ नोट मात्र खोज्नुभन्दा सफा र राम्रो अवस्थाका नोट प्रयोग गर्नुपर्नेमा राष्ट्र बैंकले जोड दिएको छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थामार्फत वितरण हुने नोटहरूमा पूर्ण रूपमा नयाँ नोटसँगै प्रयोगयोग्य सफा नोट पनि समावेश हुनेछन्।

दसैंमा Currency in Circulation बढ्ने अनुमान

राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता पौडेलका अनुसार भदौ ३१ गतेसम्म देशमा चलनचल्तीमा रहेको मुद्रा अर्थात् Currency in Circulation ७९४ अर्ब रुपैयाँ पुगेको थियो। दसैंको समयमा आर्थिक गतिविधि बढ्ने भएकाले यो रकम थप बढ्ने अनुमान गरिएको छ।

राष्ट्र बैंकले दसैं अवधिमा चलनचल्तीमा रहेको मुद्रा करिब ८ देखि १० प्रतिशतसम्म बढ्न सक्ने अनुमान गरेको छ। दसैंका बेला घर फर्किने यात्रु, किनमेल, उपहार, दक्षिणा, पारिवारिक भेटघाट तथा विभिन्न चाडपर्वसँग सम्बन्धित खर्च बढ्ने भएकाले नगद कारोबारमा समेत वृद्धि हुने गर्छ।

विशेषगरी ग्रामीण तथा अर्धशहरी क्षेत्रमा दसैंको समयमा Cash Transaction को हिस्सा बढ्ने भएकाले बजारमा नगदको माग उल्लेख्य रूपमा बढ्न सक्छ। यसका लागि बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त नगद व्यवस्थापन गर्नु राष्ट्र बैंक तथा बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको नियमित जिम्मेवारी हो।

यसैकारण राष्ट्र बैंकले ATM, बैंकका शाखा तथा अन्य माध्यमबाट सर्वसाधारणलाई आवश्यक रकम सहज रूपमा उपलब्ध गराउने तयारी गरेको छ। ATM बाट १०० रुपैयाँका नोट उपलब्ध गराउने व्यवस्थालाई पनि यही Festival Cash Management को एउटा हिस्सा मानिएको छ।

ATM बाट १०० रुपैयाँका नोट उपलब्ध हुँदा ग्राहकलाई सहजता

दसैंमा विशेषगरी साना दरका नोटको माग धेरै हुने गर्छ। टीका लगाउँदा दक्षिणा दिने चलनका कारण १००, ५०, २० तथा अन्य साना दरका नोट आवश्यक पर्न सक्छन्। त्यसैले बैंकहरूले ATM मार्फत १०० रुपैयाँका नोट उपलब्ध गराउँदा ग्राहकलाई आफ्नो आवश्यकता अनुसार नगद निकाल्न सहज हुनेछ।

नयाँ डिजाइनका ATM बाट नयाँ १०० रुपैयाँका नोट वितरण सुरु भइसकेको भए पनि सबै ATM बाट एकै समयमा नयाँ नोट उपलब्ध हुन्छन् भन्ने आवश्यक छैन। बैंक तथा वित्तीय संस्थाले आफ्नो Cash Management र ATM को क्षमताअनुसार नोट राख्ने भएकाले उपलब्धता बैंकअनुसार फरक हुन सक्छ।

त्यसैले दसैंका लागि नयाँ वा सफा नोट आवश्यक पर्ने ग्राहकले नजिकको बैंक शाखा तथा ATM बाट उपलब्धता बुझेर रकम निकाल्न सक्नेछन्। राष्ट्र बैंकले पनि नयाँ नोट वितरणलाई नियमित बैंकिङ प्रक्रियाका रूपमा अघि बढाएको जनाएको छ।

चाडपर्वमा नगद व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान

दसैं, तिहार तथा अन्य ठूला चाडपर्वका समयमा बैंकिङ कारोबारको प्रकृतिमा परिवर्तन आउने गर्छ। एकातर्फ बजारमा किनमेल बढ्छ भने अर्कोतर्फ देशका विभिन्न स्थानमा रहेका परिवारका सदस्यहरूबीच रकम पठाउने तथा निकाल्ने क्रम पनि बढ्छ। यसले बैंक तथा वित्तीय संस्थामा Cash Demand बढाउने गर्छ।

त्यसैले राष्ट्र बैंकले चाडपर्व सुरु हुनुअघि नै बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त नगद उपलब्ध गराउने र आवश्यकताअनुसार विभिन्न दरका नोट व्यवस्थापन गर्ने तयारी गरेको हो। ATM मार्फत १०० रुपैयाँका नोट उपलब्ध गराउने व्यवस्था पनि सर्वसाधारणको बढ्दो नगद आवश्यकतालाई सहज बनाउन गरिएको कदमका रूपमा हेरिएको छ।

यस वर्ष भने भोटेकोशी बाढीबाट भएको ठूलो जनधनको क्षतिलाई ध्यानमा राख्दै राष्ट्र बैंकले नयाँ नोट वितरणलाई उत्सवमय प्रचारको विषय नबनाउने भएको छ। तर सर्वसाधारणको नियमित आवश्यकता पूरा गर्न सफा तथा नयाँ नोटको वितरण भने जारी रहनेछ।

राष्ट्र बैंकले बैंक तथा वित्तीय संस्थामार्फत आवश्यक नोट व्यवस्थापन गरिरहेको अवस्थामा दसैंमा नगदको माग बढे पनि बैंकिङ प्रणालीबाट त्यसलाई सहज रूपमा सम्बोधन गर्ने तयारी गरेको छ। यससँगै सर्वसाधारणलाई नयाँ नोटप्रतिको अत्यधिक आकर्षणभन्दा सफा, सुरक्षित र चलनयोग्य नोटको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने सन्देश पनि गएको छ।

यसरी दसैं नजिकिँदै गर्दा बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ATM र शाखामार्फत नगद व्यवस्थापनलाई तीव्र बनाएका छन्। १०० रुपैयाँका नयाँ नोट ATM बाट उपलब्ध हुन थालेसँगै दक्षिणा तथा चाडपर्वका अन्य खर्चका लागि साना दरका नोट चाहिने सर्वसाधारणलाई थप सुविधा पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।