बंगालको खाडीको चक्रवात ‘अर्णव’को प्रभाव नेपालमा पनि पर्न सक्ने, वर्षा र हिमपातको सम्भावना

काठमाडौं । बंगालको खाडीमा विकसित चक्रवाती आँधी ‘अर्णव’ भारतको आन्ध्र प्रदेशको तटतर्फ अघि बढ्दै गर्दा त्यसको प्रभाव नेपालमा समेत पर्न सक्ने पूर्वानुमान गरिएको छ। चक्रवातले बोकेको जलवाष्प, पश्चिमी वायु प्रणालीसँगको अन्तरक्रिया र हिमालयको भौगोलिक बनावटका कारण नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा वर्षा तथा उच्च पहाडी र हिमाली भूभागमा हिमपात हुन सक्ने सम्भावना देखिएको हो।

नेपालको जल तथा मौसम विज्ञान विभागको पूर्वानुमानअनुसार कात्तिक १२ गतेदेखि कोशी, मधेश, बागमती, गण्डकीलगायत प्रदेशका विभिन्न स्थानमा वर्षा हुन सक्छ। केही क्षेत्रमा मेघगर्जन र चट्याङसहित वर्षा हुने सम्भावना छ भने उच्च पहाडी तथा हिमाली भूभागमा हिमपात हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। कात्तिक १३ र १४ गते केही स्थानमा भारी वर्षा तथा हिमपातको सम्भावना रहेकाले सतर्कता अपनाउन आवश्यक देखिएको छ।

चक्रवातको प्रभाव नेपालमा कति पर्छ भन्ने कुरा यसको दिशा, तीव्रता, वायुमण्डलीय प्रणाली र त्यस समयमा विकसित हुने मौसमी अवस्थाले निर्धारण गर्छ। समुद्रमा बनेको चक्रवात जमिनमा प्रवेश गरेपछि सामान्यतया कमजोर हुँदै जाने भए पनि त्यसले बोकेको जलवाष्प र बाँकी रहेको मौसमी प्रणालीले अन्य क्षेत्रमा वर्षा गराउन सक्छ। त्यसैले भारतको तटीय क्षेत्रमा विकसित भएको चक्रवातको प्रभाव नेपालमा पनि पर्न सक्ने सम्भावनालाई मौसम पूर्वानुमानका आधारमा मूल्याङ्कन गरिन्छ।

चक्रवात ‘अर्णव’को अवस्था कस्तो छ?

भारतीय मौसम विज्ञान विभागको विवरणअनुसार बंगालको खाडीको मध्यपूर्वी तथा दक्षिणपूर्वी आसपासको क्षेत्रमा न्यून चापीय प्रणाली विकसित भएपछि यो क्रमशः संगठित हुँदै चक्रवाती आँधीमा परिणत भएको हो। प्रणालीले शक्ति प्राप्त गर्दै पश्चिमतर्फ गति बढाएको र आन्ध्र प्रदेशको तटीय क्षेत्रतर्फ अघि बढिरहेको विवरणमा उल्लेख छ।

उपलब्ध पूर्वानुमानअनुसार चक्रवातले मंगलबार साँझसम्म पश्चिम–उत्तरपश्चिमतर्फ यात्रा गर्ने र त्यसपछि उत्तरपश्चिमतर्फ मोडिने सम्भावना छ। बुधबार बिहान आन्ध्र प्रदेश र यानम आसपासको तटीय क्षेत्रमा जमिनमा प्रवेश गर्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। तटीय क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने समयमा चक्रवातको अधिकतम निरन्तर हावाको गति प्रतिघण्टा ११५ देखि १२५ किलोमिटर र हावाको झोक्काको गति प्रतिघण्टा १४० किलोमिटरसम्म पुग्न सक्ने पूर्वानुमान छ।

चक्रवातको तीव्रता र मार्गमा हुने परिवर्तनले त्यसले पार्ने प्रभावसमेत फरक पार्न सक्छ। त्यसैले मौसमसम्बन्धी पूर्वानुमान समयअनुसार अद्यावधिक हुन सक्छ। चक्रवातको केन्द्र जमिनमा प्रवेश गरेपछि कमजोर हुँदै गए पनि त्यससँग सम्बन्धित बादल, वर्षा र हावाको प्रभाव तत्काल समाप्त नहुन सक्छ।

चक्रवात कसरी बन्छ?

चक्रवात बन्न समुद्रको सतहमा रहेको तातो पानी र त्यसबाट वायुमण्डलमा जाने जलवाष्पले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। समुद्रको पानी तातो हुँदा ठूलो मात्रामा जलवाष्प वायुमण्डलमा पुग्छ। तातो र ओसिलो हावा माथि उठ्दा समुद्रको सतहनजिक न्यून चापीय क्षेत्र विकास हुन सक्छ।

माथि पुगेको जलवाष्प चिसिएर बादलमा परिणत हुन्छ र वर्षा हुन्छ। यस प्रक्रियामा निस्कने तापले थप हावालाई माथि उठ्न सहयोग गर्छ। त्यसपछि वरपरको हावा न्यून चाप भएको क्षेत्रतर्फ आकर्षित हुन्छ। पृथ्वीको घुमाइका कारण हावामा घुमाउरो गति विकास हुन सक्छ। अनुकूल तापक्रम, पर्याप्त जलवाष्प र वायुमण्डलीय अवस्था कायम रहेमा न्यून चापीय प्रणाली क्रमशः शक्तिशाली बन्दै चक्रवातमा परिणत हुन सक्छ।

चक्रवातको विकास सामान्यतया न्यून चापीय प्रणालीबाट सुरु हुन्छ। अनुकूल अवस्था कायम रहेमा यो अवदाब, गहिरो अवदाब र त्यसपछि चक्रवाती आँधीका चरणमा प्रवेश गर्न सक्छ। हावाको गति बढ्दै जाँदा चक्रवातलाई विभिन्न तीव्रता समूहमा वर्गीकरण गरिन्छ। चक्रवातको तीव्रता निर्धारण गर्दा अधिकतम निरन्तर हावाको गति महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ।

चक्रवात जमिनमा प्रवेश गरेपछि किन कमजोर हुन्छ?

समुद्रमा रहँदा चक्रवातले तातो पानीबाट ऊर्जा र जलवाष्प प्राप्त गर्छ। तर जमिनमा प्रवेश गरेपछि समुद्रबाट प्राप्त हुने जलवाष्पको आपूर्ति घट्छ र जमिनसँगको घर्षण बढ्छ। यसले चक्रवातको संरचना कमजोर बनाउँदै हावाको गति कम गर्न सक्छ।

यद्यपि चक्रवात कमजोर हुँदैमा सबै जोखिम समाप्त भएको मान्न मिल्दैन। त्यससँग सम्बन्धित वर्षा र हावाहुरीले तटीय तथा भित्री भूभागमा असर पार्न सक्छ। भारी वर्षाले बाढी, डुबान र पहिरो निम्त्याउन सक्छ भने तीव्र हावाले रुख ढाल्ने तथा पूर्वाधारमा क्षति पुर्‍याउने जोखिम रहन्छ।

नेपालमा पनि चक्रवातको अवशेष, जलवाष्प र अन्य मौसमी प्रणालीको अन्तरक्रियाका कारण वर्षा हुन सक्छ। हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम र स्थानीय मौसमी अवस्थाअनुसार हिमपातको सम्भावना रहन्छ। तर नेपालमा पर्ने वर्षा र हिमपातको वास्तविक मात्रा तथा क्षेत्र चक्रवातको अवस्थासँगै अन्य वायुमण्डलीय प्रणालीमा निर्भर हुन्छ।

नेपालमा कहाँ पर्न सक्छ असर?

पूर्वानुमानअनुसार कात्तिक १२ गतेदेखि कोशी, मधेश, बागमती र गण्डकीलगायत प्रदेशका विभिन्न स्थानमा वर्षाको सम्भावना छ। वर्षासँगै केही क्षेत्रमा मेघगर्जन र चट्याङसमेत हुन सक्छ। उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा हिमपातको सम्भावना रहेकाले विशेष सावधानी आवश्यक छ।

कात्तिक १३ र १४ गते केही स्थानमा भारी वर्षा तथा हिमपात हुन सक्ने अनुमानले जोखिम व्यवस्थापनको महत्त्व बढाएको छ। लगातार वा भारी वर्षा भएमा नदी तथा खोलामा पानीको बहाव बढ्न सक्छ। पहाडी क्षेत्रमा पहिरोको जोखिम बढ्न सक्छ भने हिमाली क्षेत्रमा हिमपातका कारण पदयात्रा, सडक यातायात र अन्य आवागमन प्रभावित हुन सक्छ।

मौसमको असर सबै क्षेत्रमा समान हुँदैन। कुनै क्षेत्रमा सामान्य वर्षा हुँदा अर्को स्थानमा भारी वर्षा वा हिमपात हुन सक्छ। त्यसैले आफ्नो क्षेत्रको पछिल्लो मौसम पूर्वानुमान र स्थानीय प्रशासनबाट जारी गरिएका सूचनालाई आधार मानेर योजना बनाउन आवश्यक छ।

किसान, यात्रु र हिमाली क्षेत्रमा जानेले के गर्ने?

सम्भावित वर्षा तथा हिमपातलाई ध्यानमा राख्दै किसान, यात्रु, पदयात्री र जोखिमयुक्त क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नागरिकले सतर्कता अपनाउनुपर्नेछ। किसानले काट्न तयार भएका बाली, भण्डारण गरिएका कृषि उपज र पशुपन्छीको सुरक्षामा ध्यान दिनुपर्छ। वर्षाले बाली भिज्ने वा कृषि कार्य प्रभावित हुने सम्भावना भएकाले स्थानीय मौसम पूर्वानुमान हेरेर आवश्यक तयारी गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

यात्रा गर्नेहरूले सडकको अवस्था र मौसमसम्बन्धी सूचना बुझेर मात्र यात्रा योजना बनाउनुपर्छ। भारी वर्षा, बाढी वा पहिरोको जोखिम भएको क्षेत्रमा अनावश्यक यात्रा नगर्नु सुरक्षित हुन्छ। हिमाली क्षेत्रमा पदयात्रा वा अन्य गतिविधिका लागि जानेहरूले हिमपात, चिसो र सम्भावित हिमपहिरोको जोखिमलाई ध्यान दिनुपर्छ। मौसम प्रतिकूल भएमा यात्रा स्थगित गर्ने वा सुरक्षित स्थानमा बस्ने निर्णय लिनुपर्छ।

मेघगर्जन र चट्याङको सम्भावना भएका बेला खुला स्थानमा नबस्ने, सुरक्षित भवनमा आश्रय लिने र जोखिमपूर्ण गतिविधि रोक्ने जस्ता सावधानी अपनाउनुपर्छ। नदी तथा खोलामा पानीको बहाव बढेको अवस्थामा किनारमा नजाने र बाढीको जोखिम भएका क्षेत्रबाट सुरक्षित स्थानतर्फ सर्नुपर्ने हुन सक्छ।

चक्रवात ‘अर्णव’को प्रभाव नेपालमा कति पर्छ भन्ने विषय पछिल्लो मौसमी अवस्थाले निर्धारण गर्नेछ। त्यसैले नागरिकले जल तथा मौसम विज्ञान विभाग तथा सम्बन्धित निकायका आधिकारिक सूचना नियमित रूपमा हेर्नु आवश्यक छ। सम्भावित भारी वर्षा, हिमपात, बाढी र पहिरोको जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै समयमै तयारी गर्नु नै सम्भावित क्षति न्यूनीकरण गर्ने महत्त्वपूर्ण उपाय हो।