Nepal Electricity Export: असोजमा ५.९२ अर्बको बिजुली बिक्री, बंगलादेशमा ४० मेगावाट निर्यात पुनः सुरु

Nepal Electricity Export: असोजमा ५.९२ अर्बको बिजुली निर्यात, ५ महत्वपूर्ण तथ्य
नेपालले चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को असोज महिनामा भारतमा ५ अर्ब ९२ करोड ५० लाख रुपैयाँभन्दा बढीको विद्युत् निर्यात गरेको छ। बाढीका कारण केही जलविद्युत् आयोजनाको उत्पादन प्रभावित भए पनि विद्युत् निर्यातबाट प्राप्त आम्दानी भने गत वर्षको असोज र चालु आर्थिक वर्षको भदौ महिनाको तुलनामा बढेको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

यसैबीच, भारतको प्रसारण प्रणाली प्रयोग गरेर बंगलादेशमा हुँदै आएको ४० मेगावाट विद्युत् निर्यात पनि पुनः सुरु भएको छ। यसले नेपाललाई वर्षायाममा उत्पादन हुने अतिरिक्त विद्युत् क्षेत्रीय बजारमा बिक्री गर्ने अवसर दिएको छ।

Nepal Electricity Export अन्तर्गत भारत र बंगलादेशमा भइरहेको विद्युत् व्यापारले नेपालको ऊर्जा क्षेत्रका लागि आम्दानीको स्रोत विस्तार गर्न सहयोग पुर्‍याएको छ। तर बाढीबाट जलविद्युत् आयोजना तथा प्रसारण पूर्वाधारमा हुने क्षतिले निर्यातमा असर पार्न सक्ने चुनौती पनि देखिएको छ।

What You Should Know

• Nepal exported electricity worth Rs. 5.925 billion to India in Asoj of fiscal year 2083/84, according to the supplied report.
• The export of 40 megawatts of electricity to Bangladesh through India’s transmission system has resumed after flood damage affected several hydropower projects.
• Nepal recorded electricity export revenue of Rs. 16.151 billion during Shrawan, Bhadra and Asoj, according to the report.

असोजमा भारतमा कति रुपैयाँको बिजुली निर्यात भयो?

नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको विद्युत् प्रणाली सञ्चालन विभागअन्तर्गत भार प्रेषण केन्द्रको तथ्यांकअनुसार चालु आर्थिक वर्षको असोजमा नेपालले भारतमा ५ अर्ब ९२ करोड ५० लाख रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यको विद्युत् बिक्री गरेको छ। उपलब्ध विवरणमा निर्यातको कुल परिमाण ६३३.९८६ मिलियन युनिट उल्लेख गरिएको छ।

असोजको विद्युत् निर्यातबाट प्राप्त आम्दानी गत वर्षको सोही महिनाको तुलनामा बढेको छ। गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को असोजमा भारतमा विद्युत् बिक्रीबाट ४ अर्ब ९६ करोड ३० लाख रुपैयाँ आम्दानी भएको थियो।

त्यसैगरी, चालु आर्थिक वर्षको भदौ महिनामा विद्युत् निर्यातबाट ५ अर्ब ९२ करोड २० लाख रुपैयाँ आम्दानी भएको विवरणमा उल्लेख छ। यस आधारमा असोजको निर्यात आम्दानी गत वर्षको असोजभन्दा करिब ९६ करोड २० लाख रुपैयाँ र चालु आर्थिक वर्षको भदौभन्दा करिब ८ करोड ३० लाख रुपैयाँ बढी भएको छ।

यी तथ्यांकले नेपालले भारतमा विद्युत् बिक्रीबाट प्राप्त गर्ने आम्दानीमा वृद्धि भएको देखाउँछन्। यद्यपि, निर्यात आम्दानी बढ्नुको कारण मूल्य, बिक्री भएको विद्युत्को परिमाण र बजारको अवस्थासहित विभिन्न पक्षले निर्धारण गर्न सक्छन्।

भारतमा बिजुली कसरी बिक्री गरिन्छ?

नेपालले भारतमा विद्युत् निर्यात गर्दा मुख्यतः दुई माध्यम प्रयोग गर्दै आएको छ। पहिलो, द्विपक्षीय विद्युत् बिक्री सम्झौताअन्तर्गत भारतीय राज्यहरूमा विद्युत् बिक्री गरिन्छ। दोस्रो, भारतीय ऊर्जा विनिमय बजारमार्फत प्रतिस्पर्धात्मक दरमा विद्युत् बिक्री गरिन्छ।

द्विपक्षीय सम्झौताअनुसार हरियाणा र बिहार राज्यमा विद्युत् बिक्री हुँदै आएको छ। उपलब्ध विवरणअनुसार मनसुन अवधिमा हुने विद्युत् उत्पादनलाई उपयोग गर्दै जुनदेखि अक्टोबरसम्म मध्यकालीन विद्युत् बिक्री सम्झौताअन्तर्गत भारतमा बिजुली निर्यात गरिन्छ।

यसका अतिरिक्त, भारतीय ऊर्जा विनिमय (Indian Energy Exchange— IEX) को डे-अहेड र रियल-टाइम बजारमा पनि विद्युत् बिक्री गरिन्छ। डे-अहेड बजारमा आगामी दिनका लागि विद्युत् कारोबार हुन्छ भने रियल-टाइम बजारमा तत्कालको माग र आपूर्तिअनुसार कारोबार गर्न सकिन्छ।

नेपालमा वर्षायाममा नदीको बहाव बढ्दा जलविद्युत् उत्पादन पनि बढ्ने गर्छ। घरेलु माग पूरा गरेपछि उपलब्ध हुने अतिरिक्त विद्युत् भारत र बंगलादेशमा बिक्री गर्न सके त्यसबाट आम्दानी प्राप्त गर्न सकिन्छ।

नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक दीर्घायु कुमार श्रेष्ठका अनुसार असोजमा भारत निर्यात गरिएको कुल विद्युत्मध्ये करिब दुईतिहाइ द्विपक्षीय सम्झौताअन्तर्गत बिक्री भएको थियो भने बाँकी विद्युत् भारतीय ऊर्जा विनिमय बजारमार्फत बिक्री गरिएको थियो।

तीन महिनामा १६ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको विद्युत् निर्यात

चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिना—साउन, भदौ र असोजमा—नेपालले विद्युत् निर्यातबाट कुल १६ अर्ब १५ करोड १० लाख रुपैयाँ आम्दानी गरेको विवरणमा उल्लेख छ।

यो आम्दानी नेपालका लागि विद्युत् व्यापारको आर्थिक महत्व देखाउने एउटा सूचक हो। अतिरिक्त विद्युत् निर्यातबाट प्राप्त रकमले ऊर्जा क्षेत्रको व्यापार विस्तारमा सहयोग गर्न सक्छ। तर निर्यात आम्दानीलाई समग्र लाभका रूपमा मूल्यांकन गर्दा उत्पादन लागत, प्रसारण खर्च, आयोजनाको सञ्चालन खर्च र अन्य वित्तीय पक्ष पनि विचार गर्नुपर्छ।

नेपालमा जलविद्युत् उत्पादन क्षमता विस्तार हुँदै जाँदा घरेलु मागभन्दा बढी विद्युत् उत्पादन हुने समयमा त्यसलाई बिक्री गर्ने बजार आवश्यक हुन्छ। भारतजस्ता ठूला बजारमा पहुँच र बंगलादेशसँगको विद्युत् व्यापारले अतिरिक्त उत्पादनको व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

यद्यपि, निर्यातको निरन्तरता मौसम, नदीको बहाव, आयोजनाको सञ्चालन अवस्था, प्रसारण क्षमताको उपलब्धता र सम्बन्धित बजारबाट प्राप्त स्वीकृतिमा निर्भर रहन्छ।

बाढीले जलविद्युत् आयोजना प्रभावित, निर्यातमा चुनौती

भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीपछि त्रिशूली र चिलिमे जलविद्युत् आयोजनामा क्षति पुगेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो। रसुवामा भोटेकोशी नदीमा आएको बाढीका कारण त्रिशूली नदीमा समेत असर परेको र निर्यातका लागि स्वीकृति प्राप्त आयोजनाको उत्पादन प्रभावित भएको बताइएको छ।

यसको प्रभाव नेपालबाट भारत र बंगलादेशमा हुने विद्युत् निर्यातमा पनि परेको थियो। विशेषगरी बंगलादेशमा विद्युत् निर्यात गर्न स्वीकृति प्राप्त आयोजनामा क्षति पुगेपछि निर्यात अस्थायी रूपमा रोकिएको थियो।

जलविद्युत् आयोजनाको उत्पादन बन्द हुनु भनेको तत्कालीन विद्युत् बिक्रीमा असर पर्नु मात्र होइन। यस्तो अवस्थामा आयोजना मर्मत, पूर्वाधार पुनःस्थापना र विद्युत् आपूर्ति व्यवस्थापनमा थप चुनौती आउन सक्छ।

नेपालको विद्युत् निर्यात प्राकृतिक परिस्थितिमा निर्भर हुने भएकाले बाढी, पहिरो र अन्य विपद्बाट आयोजना तथा प्रसारण संरचनालाई सुरक्षित राख्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। वैकल्पिक आयोजना र प्रसारण मार्ग उपलब्ध भएमा कुनै एक परियोजनामा समस्या आउँदा पनि विद्युत् व्यापारलाई निरन्तरता दिन सहयोग पुग्न सक्छ।

बंगलादेशमा ४० मेगावाट विद्युत् निर्यात पुनः सुरु

नेपालबाट भारतको प्रसारण प्रणाली प्रयोग गरेर बंगलादेशमा हुँदै आएको ४० मेगावाट विद्युत् निर्यात पुनः सुरु भएको छ। उपलब्ध समाचारअनुसार गत शुक्रबार साँझदेखि निर्यात पुनः सञ्चालनमा आएको हो।

भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीपछि त्रिशूली र चिलिमे जलविद्युत् आयोजनामा क्षति पुगेको कारण भदौ १० गतेदेखि बंगलादेशमा विद्युत् निर्यात रोकिएको थियो। ती आयोजनाबाट उत्पादन हुने विद्युत् निर्यातका लागि स्वीकृति प्राप्त भएकाले क्षतिले कारोबारमा असर पारेको थियो।

पछि भारतको केन्द्रीय विद्युत् प्राधिकरणबाट अन्य जलविद्युत् आयोजनामा उत्पादित विद्युत् बंगलादेशमा निर्यात गर्न स्वीकृति प्राप्त भएपछि कारोबार पुनः सुरु गरिएको विवरणमा उल्लेख छ।

नयाँ व्यवस्थाअनुसार त्रिशूली, देविघाट र चिलिमे आयोजनाको सट्टा सोलु, काबेली–१ र तल्लो मोदी जलविद्युत् आयोजनाबाट उत्पादित विद्युत् बंगलादेश तथा हरियाणातर्फ निर्यात गर्न स्वीकृति प्राप्त भएको बताइएको छ।

वैकल्पिक आयोजनाबाट विद्युत् निर्यात गर्न सकिने व्यवस्थाले प्राकृतिक विपत्तिका कारण कुनै आयोजना प्रभावित हुँदा पनि क्षेत्रीय विद्युत् व्यापारलाई निरन्तरता दिन सहयोग गर्न सक्छ। यद्यपि, यस्तो व्यवस्थाको प्रभावकारिता उत्पादन क्षमता, प्रसारण पूर्वाधार र स्वीकृतिका सर्तमा निर्भर रहनेछ।

नेपाल–बंगलादेश विद्युत् व्यापार सम्झौता

नेपाल विद्युत् प्राधिकरण र बंगलादेश पावर डेभलपमेन्ट बोर्ड (BPDB) बीच २०८१ असोज १७ गते वर्षायामको विद्युत् निर्यातसम्बन्धी पाँच वर्षे सम्झौता भएको थियो।

उक्त सम्झौताअनुसार हरेक वर्ष जुन १५ देखि नोभेम्बर १५ सम्म नेपालले दैनिक ४० मेगावाट विद्युत् बंगलादेशमा निर्यात गर्ने व्यवस्था छ। यसका लागि भारतको प्रसारण प्रणाली प्रयोग गरिन्छ।

नेपाल, भारत र बंगलादेशबीचको विद्युत् व्यापारले क्षेत्रीय ऊर्जा सहकार्यलाई विस्तार गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। नेपालले अतिरिक्त विद्युत् बिक्री गर्न सक्छ भने बंगलादेशले आफ्नो विद्युत् माग पूरा गर्न अर्को स्रोतबाट ऊर्जा प्राप्त गर्न सक्छ। भारतको प्रसारण प्रणाली प्रयोग हुने भएकाले तीनै देशबीचको प्राविधिक समन्वय र स्वीकृति पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।

यस्तो व्यापार दीर्घकालीन रूपमा विस्तार गर्न उत्पादन क्षमता बढाउनुका साथै प्रसारण पूर्वाधार, सम्झौताको कार्यान्वयन र बजार व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाउनु आवश्यक हुन्छ।

नेपालको विद्युत् निर्यातका अवसर र चुनौती

नेपालको जलविद्युत् क्षेत्रमा विद्युत् निर्यातले आम्दानी बढाउने र उत्पादनको उपयोग गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ। वर्षायाममा घरेलु मागभन्दा बढी विद्युत् उत्पादन हुँदा क्षेत्रीय बजारमा बिक्री गर्न सक्नु आर्थिक रूपमा उपयोगी हुन सक्छ।

भारत र बंगलादेशजस्ता बजारमा पहुँच विस्तार हुँदा नेपालले विद्युत् उत्पादनमा लगानी बढाउन र क्षेत्रीय ऊर्जा व्यापारमा आफ्नो भूमिका विस्तार गर्न अवसर पाउन सक्छ। द्विपक्षीय सम्झौता र प्रतिस्पर्धात्मक बजार दुवैको उपयोगले बिक्रीका विकल्प बढाउन सक्छ।

तर यससँगै केही चुनौती पनि छन्। बाढी र पहिरोले जलविद्युत् आयोजना तथा प्रसारण संरचनामा क्षति पुर्‍याउन सक्छन्। अन्तरदेशीय प्रसारण प्रणालीमा निर्भरता, बजार मूल्यमा हुने परिवर्तन र निर्यातका लागि आवश्यक स्वीकृतिले पनि कारोबारलाई असर पार्न सक्छ।

त्यसैले नेपालले विद्युत् उत्पादन विस्तारसँगै आयोजना सुरक्षा, प्रसारण पूर्वाधारको विश्वसनीयता, वैकल्पिक उत्पादन स्रोत र दीर्घकालीन विद्युत् बिक्री सम्झौतामा ध्यान दिन आवश्यक छ। यसले निर्यातबाट प्राप्त आम्दानीलाई निरन्तरता दिन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

निष्कर्ष

नेपालले चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को असोज महिनामा भारतमा करिब ५.९२५ अर्ब रुपैयाँको विद्युत् निर्यात गरेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। बाढीका कारण केही जलविद्युत् आयोजना प्रभावित भए पनि विद्युत् निर्यातबाट प्राप्त आम्दानी गत वर्षको असोज र चालु आर्थिक वर्षको भदौको तुलनामा बढेको छ।

त्यसैगरी, भारतको प्रसारण प्रणाली प्रयोग गरेर बंगलादेशमा हुँदै आएको ४० मेगावाट विद्युत् निर्यात पुनः सुरु भएको छ। साउनदेखि असोजसम्म विद्युत् निर्यातबाट १६.१५१ अर्ब रुपैयाँ आम्दानी भएको विवरणले क्षेत्रीय विद्युत् व्यापारको महत्व देखाउँछ।

आगामी दिनमा निर्यातलाई दिगो बनाउन जलविद्युत् आयोजना र प्रसारण पूर्वाधारको सुरक्षा, वैकल्पिक विद्युत् स्रोत र छिमेकी देशसँगको समन्वय महत्वपूर्ण हुनेछ। यी पक्षमा निरन्तर सुधार गर्न सके नेपालले आफ्नो अतिरिक्त विद्युत् उत्पादनलाई क्षेत्रीय बजारमा प्रभावकारी रूपमा बिक्री गर्ने अवसर विस्तार गर्न सक्छ।