चीनसँगका तीनवटै व्यापारिक नाका ठप्प, नेपाल–चीन व्यापार प्रभावित

काठमाडौं । लगातारको वर्षा, बाढीपहिरो र सडक तथा पुलमा भएको क्षतिका कारण नेपाल र चीनबीच स्थलमार्गबाट हुने व्यापार प्रभावित भएको छ। दसैं आउन करिब दुई साता बाँकी रहँदा चीनसँग जोडिएका प्रमुख तीन व्यापारिक नाका—तातोपानी, रसुवागढी र कोरला—एकपछि अर्को अवरुद्ध भएपछि चीनबाट नेपाल भित्रिने सामानको आपूर्ति शृंखला प्रभावित बनेको हो। पछिल्लो अवस्थाबारे सडक विभागले समेत कोरला नाका जोड्ने बेनी–जोमसोम सडकखण्डलाई प्राथमिकतामा राखेर मर्मत अघि बढाइरहेको जनाएको छ।

चीन नेपालका लागि प्रमुख व्यापारिक साझेदारमध्ये एक हो। पछिल्लो आर्थिक वर्षमा नेपालले चीनबाट ४ खर्ब २५ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको वस्तु आयात गरेको तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ। चालु आर्थिक वर्षको सुरुवाती दुई महिनामै पनि चीनबाट हुने आयात उल्लेख्य रहेको देखिन्छ। त्यसैले उत्तरी व्यापारिक नाकामा आएको अवरोधको प्रत्यक्ष असर आयातकर्ता, व्यवसायी, ढुवानी व्यवसाय र बजारमा पर्न थालेको छ।

तीन नाका कसरी बन्द भए?

नेपाल–चीन व्यापारका लागि लामो समयदेखि प्रयोग हुँदै आएको तातोपानी–खासा नाका पहिरोको जोखिमका कारण चिनियाँ पक्षबाट बन्द गरिएको छ। सिन्धुपाल्चोकको यो नाका विगतमा चीनसँगको प्रमुख व्यापारिक मार्ग भए पनि बाढीपहिरो र अन्य प्राकृतिक जोखिमका कारण पटक–पटक प्रभावित हुँदै आएको छ। पछिल्लो समय पनि नाका सञ्चालनमा अवरोध आएपछि यसको विकल्पका रूपमा अन्य उत्तरी नाकातर्फ व्यापार मोडिएको थियो।

यता, भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीले रसुवागढी नाकाको भौतिक संरचनामा ठूलो क्षति पुर्‍याएपछि त्यहाँबाट हुने व्यापार ठप्प भयो। बाढीले नेपाल–चीन जोड्ने संरचना तथा सडकमा गम्भीर क्षति पुर्‍याएपछि रसुवागढीबाट आउने चिनियाँ सामानलाई वैकल्पिक रूपमा कोरला नाकातर्फ मोड्ने प्रयास गरिएको थियो।

तातोपानी र रसुवागढी प्रभावित भएपछि मुस्ताङको कोरला नाका नेपाल–चीन व्यापारका लागि महत्वपूर्ण वैकल्पिक मार्ग बनेको थियो। तर पछिल्लो बाढीले बेनी–जोमसोम–कोरला सडकखण्डमा क्षति पुर्‍याएपछि कोरला पनि सडक सम्पर्कबाट विच्छेद भएको छ। पोखरेबगर–नौली बजार जोड्ने मोटरेबल पुलको एप्रोच सडक बाढीले बगाएपछि मालवाहक सवारीसाधनको आवागमन रोकिएको सडक विभागले जनाएको छ।

कोरला नाका र भन्सार कार्यालयको संरचना भने सुरक्षित रहेको बताइएको छ। तर नाकासम्म पुग्ने सडक अवरुद्ध भएपछि भन्सारमा सामान जाँचपास भए पनि त्यसलाई काठमाडौंलगायत बजारसम्म पुर्‍याउन समस्या भएको छ।

कोरलामा बढेको व्यापार फेरि रोकियो

रसुवागढी र तातोपानी बन्द भएपछि कोरला नाकामा व्यापारिक चाप तीव्र रूपमा बढेको थियो। भदौको मध्यतिर दैनिक करिब ५० कन्टेनरसम्म जाँचपास हुन थालेका थिए। सो अवधिमा कोरला भन्सारले उल्लेख्य राजस्वसमेत संकलन गरेको थियो।

पछिल्लो तथ्यांकअनुसार भदौ १० गतेपछि चीनबाट आउने ठूलो परिमाणको सामान कोरला हुँदै नेपाल ल्याउने प्रयास गरिएको थियो। तर कोरला नाकाको पूर्वाधार, विद्युत्, इन्टरनेट, जनशक्ति र सडक क्षमतामा सीमितता रहेकाले बढेको व्यापारिक चाप व्यवस्थापन गर्न चुनौती देखिएको थियो।

अहिले सडक नै अवरुद्ध भएपछि चीनबाट आउने सामान बोकेका कन्टेनर तथा विद्युतीय सवारीसाधन बाटो र भन्सार क्षेत्रमा रोकिएका छन्। मुस्ताङ भन्सार कार्यालयका अनुसार सयौं मालवाहक गाडी, कन्टेनर र विद्युतीय सवारीसाधन आवागमन खुल्ने प्रतीक्षामा छन्।

दसैंका सामानको आपूर्तिमा असर

चाडपर्वको मुख्य सिजन सुरु हुन लाग्दा चीनबाट आउने सामानको आपूर्ति प्रभावित हुँदा काठमाडौंको बजारमा समेत असर देखिन थालेको छ। कपडा, जुत्ताचप्पल, झोला, इलेक्ट्रोनिक्स, घरायसी सामग्रीदेखि विद्युतीय सवारीसाधनसम्मका सामान चीनबाट आयात हुने भएकाले नाका बन्द हुँदा व्यापारीहरू थप दबाबमा परेका छन्।

व्यवसायीहरूका अनुसार दसैं लक्षित सामानको ठूलो हिस्सा अझै बाटोमै रोकिएको छ। काठमाडौंका बजारमा अहिले करिब २० देखि ३० प्रतिशतसम्म मात्र दसैंका लागि ल्याइएको सामान आइपुगेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ।

नाका बन्द भएपछि वैकल्पिक बाटोबाट सामान ल्याउने प्रयास भए पनि त्यसले लागत बढाएको व्यवसायीहरू बताउँछन्। विशेषगरी कोरला हुँदै सामान ल्याउँदा लामो दूरी, कमजोर सडक र ढुवानी साधनको अभावका कारण यातायात खर्च बढेको छ। यसअघि पनि कोरला नाकाबाट सामान ल्याउँदा प्रतिकन्टेनर ढुवानी खर्च निकै उच्च पुगेको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको थियो।

यसको असर अन्ततः उपभोक्तासम्म पुग्न सक्ने व्यवसायीहरूको भनाइ छ। डलरको विनिमय दर, ढुवानी खर्च र वैकल्पिक मार्गको अतिरिक्त लागत जोडिँदा चीनबाट आउने सामानको मूल्य बढ्न सक्ने अवस्था देखिएको छ।

व्यापारीलाई बजारको माग धान्न चुनौती

दसैंको समयमा कपडा, जुत्ता, इलेक्ट्रोनिक्स, सजावटका सामग्री र अन्य उपभोग्य वस्तुको माग बढ्ने गर्छ। तर यसपटक माग बढ्ने समयमा नै आपूर्ति शृंखला प्रभावित भएपछि व्यवसायीहरू चिन्तित छन्।

बाहिरी जिल्लाबाट काठमाडौं आउने होलसेल व्यापारीसमेत वर्षाका कारण सडक अवरुद्ध हुँदा बजारसम्म आउन नसकेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ। लगातारको वर्षाले सडक तथा यातायात प्रभावित हुँदा काठमाडौंका थोक बजारमा व्यापारिक गतिविधि अपेक्षाअनुसार बढ्न सकेको छैन।

केही व्यवसायीले सामाजिक सञ्जाल तथा अनलाइन माध्यमबाट अर्डर लिने प्रयास गरे पनि त्यसले परम्परागत थोक व्यापारको कमी पूर्ति गर्न नसकेको बताएका छन्। पुरानो स्टक र स्वदेशी उत्पादनले बजारलाई केही हदसम्म धाने पनि चीनबाट आउने नयाँ सामानको आपूर्ति अवरुद्ध हुँदा चाडपर्वको बजारमा दबाब बढेको छ।

कोरला नाकाको पूर्वाधारमा प्रश्न

नेपाल राष्ट्रिय व्यवसायी महासंघलगायत व्यवसायी संगठनहरूले कोरला नाकालाई वैकल्पिक व्यापारिक मार्गका रूपमा प्रयोग गर्न आवश्यक पूर्वाधार विकासमा लामो समयदेखि जोड दिँदै आएका छन्।

कोरला नाकामा भन्सार पूर्वाधार, जनशक्ति, विद्युत्, इन्टरनेट तथा नेटवर्किङको समस्या रहेको व्यवसायीहरूको गुनासो छ। अचानक व्यापारिक चाप बढ्दा यी सीमितता अझ स्पष्ट रूपमा देखिएका छन्।

भौगोलिक अवस्थाका कारण पनि कोरला हुँदै सामान ल्याउँदा ढुवानी दूरी र लागत बढ्ने गरेको छ। यसले नाकालाई तत्कालका लागि पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन गर्न कठिन बनाएको व्यवसायीहरूको भनाइ छ।

नेपाल–चीन व्यापारका लागि वैकल्पिक मार्गका रूपमा कोरला प्रयोग भए पनि सडक पूर्वाधार कमजोर रहेसम्म यसको क्षमता सीमित रहने देखिन्छ। यसअघि नै रसुवागढी नाका बन्द भएपछि कोरला अचानक बढेको व्यापारिक चाप धान्न संघर्ष गरिरहेको थियो।

सडक खुलेपछि मात्रै व्यापार सामान्य हुने

सडक विभागले भने बेनी–जोमसोम–कोरला सडकखण्डलाई प्राथमिकतामा राखेर मर्मतको काम अघि बढाइरहेको जनाएको छ। पुलको मुख्य संरचना सुरक्षित रहेकाले एप्रोच सडक निर्माण गरेर सडक सम्पर्क पुनःस्थापित गर्न सकिने विभागको भनाइ छ।

सडक सम्पर्क खुलेपछि भन्सारमा रोकिएका सामान क्रमशः काठमाडौंलगायत बजारतर्फ पठाउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ। तर दसैंको समय नजिकिँदै गएकाले सडक कहिले पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउँछ भन्ने विषय व्यवसायीका लागि महत्वपूर्ण बनेको छ।

प्राकृतिक विपत्तिका कारण एकैपटक तीनवटै प्रमुख उत्तरी व्यापारिक मार्ग प्रभावित हुँदा नेपाल–चीन स्थल व्यापारको पूर्वाधारगत जोखिम पनि पुनः सतहमा आएको छ। रसुवागढी र तातोपानीको विकल्पका रूपमा कोरला प्रयोग गर्न खोजिए पनि त्यसका लागि आवश्यक सडक, भन्सार, ढुवानी तथा डिजिटल पूर्वाधार पर्याप्त नहुँदा संकटका बेला वैकल्पिक आपूर्ति मार्ग सञ्चालन गर्न चुनौती देखिएको छ।

दसैंअघि बजारमा माग बढ्ने समयमा व्यापारिक नाका र सडक पूर्वाधारमा आएको अवरोधले आयातकर्ता, व्यापारी र उपभोक्तालाई प्रत्यक्ष असर पार्ने अवस्था बनेको छ। अब सडक सम्पर्क पुनःस्थापना र रोकिएका मालसामानको व्यवस्थापनसँगै दीर्घकालीन रूपमा नेपाल–चीन व्यापारका लागि वैकल्पिक तथा भरपर्दो स्थलमार्ग विकास गर्ने विषय पनि महत्वपूर्ण बन्ने देखिएको छ।